Khi chạy mô hình trên SMARTPLS, chúng ta thường băn khoăn về một vấn đề khá phổ biến: sử dụng SMARTPLS thì có cần chạy phân tích EFA nữa hay không? Câu trả lời là việc có thực hiện EFA hay không phụ thuộc vào bộ câu hỏi thang đo là kế thừa hay có thay đổi, mục tiêu nghiên cứu của đề tài là gì và yêu cầu của giảng viên, hội đồng đánh giá ra sao.
1. EFA và PLS-SEM trên SMARTPLS là hai kỹ thuật có chức năng khác nhau
Mặc dù đều được sử dụng để đánh giá thang đo nhưng EFA và SMARTPLS phục vụ những mục đích hoàn toàn khác nhau.
1.1 Cấu trúc thang đo trong phân tích EFA
EFA (Exploratory Factor Analysis) là phân tích nhân tố khám phá. Mục tiêu chính của EFA là khám phá cấu trúc nhân tố tiềm ẩn trong bộ dữ liệu. EFA giúp xác định xem các biến quan sát thực tế đang nhóm lại thành bao nhiêu nhân tố, đồng thời kiểm tra xem cấu trúc đó có phù hợp với kỳ vọng lý thuyết hay không.
Trong quá trình chạy EFA, người nghiên cứu có thể phát hiện các biến quan sát tải lên nhiều nhân tố khác nhau hoặc không hội tụ vào nhân tố mong muốn. EFA có thể khám phá ra các nhân tố mới có sự sắp xếp lại biến quan sát so với nhân tố lý thuyết.
Ví dụ tập dữ liệu cho ra kết quả ma trận xoay phân tích EFA như ảnh sau:
Cấu trúc lý thuyết ban đầu gồm 5 nhân tố: CG, BD, GX, HX, XG. Sau khi phân tích EFA, có sự khám phá nhân tố mới khi CG và BD hội tụ mạnh về chung một cột Component số 1. Mô hình hiệu chỉnh từ 5 nhân tố lý thuyết còn 4 nhân tố lý thuyết để đi tới phần xử lý mô hình. Có 4 biến quan sát bị loại ở bước EFA tô vàng trong ảnh.
1.2 Cấu trúc thang đo trong phân tích SMARTPLS
Trong khi đó, SMARTPLS được thiết kế là loại phân tích khẳng định cấu trúc nhân tố (giống phân tích CFA của AMOS). Khi sử dụng SMARTPLS, người nghiên cứu thường đã có cơ sở lý thuyết rõ ràng về số lượng nhân tố, các biến quan sát thuộc về nhân tố nào và các giả thuyết cần kiểm định.
Như trong cùng tập dữ liệu ví dụ ở phần EFA, khi đưa vào phân tích SMARTPLS thì 5 cấu trúc nhân tố được xác định rõ ràng từ đầu và vẽ tách riêng như trong ảnh bên dưới. Ở đây chúng ta không hề biết được CG và BD hội tụ mạnh với nhau hình thành một nhân tố mà vẫn xem chúng là yếu tố riêng biệt.
Nói cách khác, EFA trả lời câu hỏi: "Dữ liệu thực tế đang hình thành cấu trúc như thế nào?". Còn SMARTPLS lại trả lời câu hỏi: "Mô hình lý thuyết đã đề xuất có được dữ liệu hỗ trợ hay không?".
Đây là hai mục tiêu khác nhau, vì vậy, SMARTPLS không có chức năng thay thế phân tích EFA. Mà EFA có thể sẽ là một bước thực hiện trước khi chạy SMARTPLS.
2. Vì sao xuất hiện quan điểm SMARTPLS không cần EFA?
2.1 Ảnh hưởng từ quy trình xử lý SEM trên AMOS
Một trong những nguyên nhân phổ biến dẫn đến quan điểm "SMARTPLS không cần EFA" xuất phát từ sự khác biệt trong quy trình xử lý dữ liệu giữa AMOS và SMARTPLS.
Trong phương pháp CB-SEM sử dụng AMOS, người nghiên cứu thường quen thuộc với quy trình: kiểm định độ tin cậy bằng Cronbach’s Alpha, thực hiện EFA trên SPSS để khám phá cấu trúc nhân tố lấy bảng ma trận xoay, sau đó sử dụng bảng ma trận xoay này dùng plugin vẽ sơ đồ CFA trên AMOS và tiếp tục kiểm định mô hình SEM. Vì vậy, EFA được xem như một bước tiền xử lý gần như bắt buộc trước khi tiến hành CFA và SEM.
Khi chuyển sang SMARTPLS, người nghiên cứu có thể trực tiếp xây dựng mô hình bằng cách gán các biến quan sát vào biến tiềm ẩn mà không cần nhập ma trận nhân tố xoay từ EFA. Phần mềm vẫn cho phép chạy mô hình, đánh giá thang đo và kiểm định giả thuyết nghiên cứu bình thường. Điều này khiến nhiều người cho rằng SMARTPLS đã thay thế hoàn toàn vai trò của EFA.
Tuy nhiên, cách hiểu này chưa phản ánh đúng bản chất của quy trình phân tích. Trên thực tế, bước đánh giá mô hình đo lường trong SMARTPLS có thể được xem là tương đương với giai đoạn CFA trong AMOS. Việc SMARTPLS không yêu cầu sử dụng ma trận xoay từ EFA không đồng nghĩa với việc EFA trở nên vô nghĩa. Trong nhiều trường hợp, EFA vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc khám phá cấu trúc nhân tố, loại bỏ các biến quan sát không phù hợp và điều chỉnh lại mô hình thang đo trước khi đưa vào SMARTPLS để phân tích chính thức.
2.2 SMARTPLS đã tích hợp đầy đủ các công cụ đánh giá thang đo
Một nguyên nhân khác khiến nhiều người cho rằng không cần thực hiện EFA là do SMARTPLS cung cấp rất đầy đủ các tiêu chí đánh giá chất lượng thang đo.
Thông qua SMARTPLS, nhà nghiên cứu có thể đánh giá độ tin cậy nội tại bằng Cronbach’s Alpha, Composite Reliability và rho_A; đánh giá tính hội tụ và chất lượng biến quan sát thông qua Outer Loading và AVE; đồng thời kiểm tra tính phân biệt bằng các tiêu chí như Fornell-Larcker hoặc HTMT. Nhờ đó, nhiều người cho rằng các chỉ số này đã đủ để đánh giá chất lượng thang đo mà không cần thực hiện thêm EFA.
Thực tế, các tiêu chí trên giúp đánh giá mô hình đo lường rất hiệu quả. Tuy nhiên, chúng chủ yếu mang tính xác nhận cấu trúc thang đo đã được thiết lập từ trước, trong khi EFA lại mang bản chất khám phá cấu trúc nhân tố. Do đó, hai phương pháp này không hoàn toàn thay thế cho nhau mà phục vụ những mục đích khác nhau trong quá trình nghiên cứu.
2.3 Ảnh hưởng từ các nghiên cứu quốc tế sử dụng PLS-SEM
Nếu quan sát các bài báo quốc tế sử dụng phương pháp PLS-SEM, có thể thấy nhiều nghiên cứu không trình bày kết quả EFA mà chỉ tập trung vào đánh giá mô hình đo lường và mô hình cấu trúc trong SMARTPLS.
Điều này đặc biệt phổ biến đối với các nghiên cứu kế thừa thang đo từ những công trình trước đó. Khi thang đo đã được kiểm định và sử dụng rộng rãi trong nhiều bối cảnh khác nhau, mục tiêu nghiên cứu không còn là khám phá cấu trúc nhân tố mới mà là xác nhận lại mối quan hệ giữa các khái niệm trong mô hình nghiên cứu. Vì vậy, các tác giả thường bỏ qua phần trình bày EFA và tập trung vào các chỉ số đánh giá của PLS-SEM.
Chính việc thường xuyên tiếp cận những nghiên cứu như vậy đã khiến nhiều người hình thành quan điểm rằng SMARTPLS mặc định không cần EFA.
3. SMARTPLS không thay thế EFA mà thay đổi cách tiếp cận
Thực chất, câu hỏi đúng không nên là "SMARTPLS có cần EFA hay không?" mà nên là "Trong trường hợp nào cần thực hiện EFA trước khi sử dụng SMARTPLS?".
Nhiều người thường hiểu rằng chỉ cần sử dụng SMARTPLS là có thể bỏ qua EFA. Tuy nhiên, điều này chỉ đúng trong một số trường hợp nhất định. Việc có thực hiện EFA hay không không phụ thuộc vào phần mềm SMARTPLS mà phụ thuộc vào nguồn gốc và mức độ hoàn thiện của bộ thang đo được sử dụng trong nghiên cứu.
Nếu nghiên cứu sử dụng bộ thang đo được kế thừa nguyên vẹn từ các nghiên cứu trước, các biến quan sát không bị thay đổi và cấu trúc nhân tố đã được kiểm định nhiều lần trong các nghiên cứu trước đó, nhà nghiên cứu có thể đánh giá trực tiếp mô hình đo lường trên SMARTPLS mà không nhất thiết phải thực hiện EFA. Khi đó, SMARTPLS sẽ đóng vai trò xác nhận lại độ tin cậy và giá trị của thang đo trên mẫu nghiên cứu hiện tại.
Ngược lại, nếu bộ thang đo có sự điều chỉnh, bổ sung hoặc được ghép từ nhiều nghiên cứu khác nhau thì cấu trúc nhân tố ban đầu có thể đã thay đổi. Trong trường hợp này, EFA là bước cần thiết để kiểm tra xem các biến quan sát thực tế đang hình thành những nhân tố nào, từ đó xác định lại cấu trúc thang đo phù hợp trước khi đưa vào đánh giá trên SMARTPLS.
Có thể tóm tắt như sau (dựa theo kiến thức và kinh nghiệm xử lý dữ liệu của cá nhân tác giả, bạn đọc vui lòng tham khảo có cân nhắc):
| Trường hợp | Có nên chạy EFA? | Giải thích |
|---|---|---|
| Kế thừa nguyên vẹn thang đo từ nghiên cứu trước | Không bắt buộc | Thang đo và cấu trúc nhân tố đã được kiểm định trong các nghiên cứu trước. Có thể đánh giá trực tiếp mô hình đo lường trên SMARTPLS. |
| Dịch thang đo sang ngôn ngữ khác | Cân nhắc thực hiện | Quá trình dịch thuật có thể làm thay đổi ý nghĩa hoặc cách người trả lời hiểu các biến quan sát. |
| Điều chỉnh nội dung biến quan sát | Cân nhắc thực hiện | Khi thay đổi câu hỏi đo lường, cấu trúc nhân tố ban đầu có thể không còn được giữ nguyên. |
| Bổ sung thêm biến quan sát mới | Nên thực hiện | Cần kiểm tra xem các biến mới có thực sự thuộc cùng nhân tố với các biến hiện có hay không. |
| Ghép thang đo từ nhiều nghiên cứu khác nhau | Nên thực hiện | Các biến được xây dựng từ nhiều nguồn khác nhau nên cần xác định lại cấu trúc nhân tố tổng thể. |
| Xây dựng thang đo mới hoàn toàn | Nên thực hiện | Cần khám phá cấu trúc nhân tố trước khi đánh giá mô hình đo lường và mô hình cấu trúc. |
4. Kết luận
Có thể thấy rằng SMARTPLS không mặc định thay thế cho EFA. Việc có thực hiện EFA hay không phụ thuộc chủ yếu vào đặc điểm của bộ thang đo. Nếu nghiên cứu kế thừa nguyên vẹn thang đo từ các công trình trước, người nghiên cứu có thể đánh giá trực tiếp trên SMARTPLS. Ngược lại, khi thang đo có sự điều chỉnh, bổ sung hoặc kết hợp từ nhiều nguồn khác nhau, EFA vẫn là bước cần thiết để kiểm tra lại cấu trúc nhân tố trước khi phân tích PLS-SEM.
Hy vọng bài viết đã giúp bạn hiểu rõ hơn mối quan hệ giữa EFA và SMARTPLS, từ đó lựa chọn quy trình phân tích phù hợp cho đề tài nghiên cứu của mình. Đừng quên theo dõi Phạm Lộc Blog để cập nhật thêm nhiều kiến thức về SPSS, AMOS và SMARTPLS. Nếu cần hỗ trợ thu thập dữ liệu khảo sát hoặc xử lý SMARTPLS, bạn có thể tham khảo các dịch vụ SMARTPLS của Phạm Lộc Blog tại đây nhé.